ΕΘΙΜΑ ΤΟΥ ΤΟΠΟΥ ΜΑΣ

ΤΑ ΡΟΥΓΚΑΤΣΙΑ

Σήμερα οι σύλλογοι που υπάρχουν στην περιοχή αναβιώνουν έθιμα όπως «τα Ρουγκάτσια», που πραγματοποιούνται την περίοδο των Χριστουγέννων. Είναι από τα ωραιότερα έθιμα του Ρουμλουκιού και παρουσιάζουν ιδιαίτερο ενδιαφέρον.

Πρόκειται για μια ομάδα φουστανελοφόρων και σπαθοφόρων ανδρών, οι οποίοι γυρνούν από σπίτι σε σπίτι, πάντα με τη συνοδεία ζουρνάδων και νταουλιού, χορεύοντας συγκεκριμένους χορούς (εικ.12.). Σκοπός τους, σήμερα, είναι να συγκεντρωθούν χρήματα, ενώ παλαιότερα γεννήματα και χρήματα τα οποία προσέφερε ο νοικοκύρης για να ανεγερθούν ναοί, σχολεία ή για να βοηθήσουν φτωχές οικογένειες.

Σχετικά με την ετυμολογία της λέξης όπως αναφέρει ο Ν. Πολίτης, πατέρας τη ελληνικής λαογραφίας, πρέπει να προέρχεται από τη λατινική λέξη rogatio που σημαίνει απαίτηση και το ρήμα rogoπου σημαίνει ζητώ, απαιτώ, έχω την αξίωση να μου δώσουν κάτι[9], ρουγκάτσια=αυτοί που ζητάνε.

Άλλη άποψη είναι αυτή του Ναουσαίου φιλόλογου, λογοτέχνη και ερευνητή Θωμά Γαβριηλίδη , ο οποίος υποστηρίζει ότι η λέξη προέρχεται «από τα ρόιδα, με τα οποία ήταν στολισμένοι οι ένοπλοι συνοδοί του θεϊκού ζευγαριού του Διονύσου κατά την τέλεση των Μικρών Διονυσίων στην αρχαιότητα»[10].

Για την προέλευση του δρώμενου αυτού έχουν διατυπωθεί επίσης πολλές απόψεις.

Υπάρχει η πληροφορία ότι από την εποχή του Λέοντος του ΣΤ΄, οι στρατηγοί του θέματος της Θεσσαλονίκης δεν εισέπρατταν μισθό, αλλά έπρεπε να παίρνουν μια φορά το χρόνο κάποιες απολαβές από το θέμα, για τη διαφύλαξη των περιοχών. Έτσι, μπορούμε να φανταστούμε σπαθοφόρους στρατιώτες του στρατηγού του θέματος της Θεσσαλονίκης να εισέρχονται στα χωριά του κάμπου κα να ζητούν από τη σοδειά των καλλιεργητών την ετήσια «ρόγα», τον ετήσιο μισθό τους. Εδώ πρέπει να βρίσκεται και η απαρχή του εθίμου αυτού που συνεχίζεται μέχρι τις μέρες μας σε όλη την περιοχή του Ρουμλουκιού. Μάλιστα όταν δύο ομάδες συναντιόταν σε μια περιοχή τότε έπρεπε η μία να υποταχθεί στην άλλη, διαφορετικά τα μέλη τους συγκρουόταν μέχρι θανάτου, γατί μόνο έτσι θα μπορούσε ένα φανεί η πιο ικανή ομάδα για να διαφυλάξει την φορολογούμενη περιοχή [11]. Η υποταγμένη ομάδα περνούσε κάτω από τα παρατεταμένα σπαθιά της νικήτριας ομάδας.

Άλλοι ερευνητές πάλι αναγάγουν την προέλευση του εθίμου στα «κατ’ αγρούς ή Μικρά Διονύσια», οι οποίες ήταν γιορτές των Αρχαίων Ελλήνων και γίνονταν όταν ανοίγονταν τα καινούργια κρασιά με θυσίες στον Διόνυσο[12]

Ο Δ. Πανταζόπουλος αναφέρει και την άποψη του Θ. Γαβριηλίδη, ο οποίος υποστηρίζει ότι τα Ρουγκάτσια προέρχονται από τις γιορτές των Ανθεσφορίων και των Ανθεστηρίων, τις γιορτές που γίνονταν για τον ερχομό της άνοιξης, με σύμβολο της επικείμενης ανάστασης της φύσης, τον Διόνυσο[13]. Ο δε ίδιος υποστηρίζει ότι αυτά είναι απομεινάρια των αρχαίων ελληνικών γιορτών προς τιμή του θεού Διονύσου κα των μεταγενεστέρων Ρωμαϊκών Καλάνδων και Βρουμαλίων, χωρίς όμως να αποκλείει και την άποψη του μισθώματος των στρατιωτών, της ετήσιας δηλ. «ρόγας».

Αυτό όμως που ουσιαστικά έχει σημασία είναι ότι το έθιμο διατηρήθηκε και μάλιστα στην περίοδο της τουρκοκρατίας οι αρματολοί κατέβαιναν τα χωριά του Ρουμλουκιού για να εισπράξουν τον ετήσιο μισθό τους. Οι  Ρουμλουκιώτες χαίρονταν να βλέπουν τα ρουγκάτσια και τους ενίσχυαν οικονομικά όσο μπορούσαν, γιατί ήξεραν ότι έτσι ενίσχυαν και τον αγώνα τους ελπίζοντας  στη λευτεριά τους.

Τα τελευταία χρόνια της τουρκοκρατίας, όταν διαλύθηκαν πια τα ένοπλα τμήματα των αρματολών, ο λαός μας με την καθοδήγηση της εκκλησίας συνέχισε αυτή τη συνήθεια με το συγκεκριμένο έθιμο[14].

Το έθιμο απαιτούσε να γίνουν «ρουγκατσιαροί», τα πιο όμορφα, ψηλά και φυσικά γεροδεμένα παλικάρια του χωριού. Οι τρεις καλύτεροι ονομάζονταν «καπεταναίοι». Ήταν μεγάλη τιμή να διαλεχτεί κάποιος να μπει στην ομάδα αυτή. Κατά το έθιμο αυτό, τα ρουγκάτσια μαζεύονταν τη δεύτερη μέρα των Χριστουγέννων στην εκκλησία, όπως ακριβώς γίνεται και σήμερα στο Μακροχώρι Ημαθίας με τη συμμετοχή των παιδιών του Λαογραφικού Συλλόγου ντόπιων Μακροχωρίου και Περιχώρων, προσκυνούσαν, έπαιρναν τη ευλογία, και κάνοντας τρεις κύκλους γύρω από την εκκλησία πρώτα, ξεκινούσαν να πηγαίνουν από σπίτι σε σπίτι και να ζητούν γεννήματα. Πάντα προπορεύονταν η εκκλησιαστική επιτροπή, το αμάξι της επιτροπής και τα άλογα των καπεταναίων. Όταν δε πήγαιναν σε άλλο χωριό, τότε ένας από τους καπεταναίους ζητούσε την άδεια από την εκκλησιαστική επιτροπή του χωριού να μπουν τα ρουγκάτσια μέσα στο χωριό. Εφόσον τους δέχονταν, άρχιζαν να παίζουν οι ζουρνάδες και το νταούλι, και τα ρουγκάτσια έμπαιναν στο χωριό χορεύοντας. Εάν δε συναντιόταν δυο ομάδες, τότε η μία έπρεπε να δηλώσει υποταγή. Αλλιώς, πολεμούσαν μέχρι θανάτου. Υπάρχει μια περιοχή στο Ρουμλούκι η οποία ονομάζεται «ρουγκάτσικο», όπου εκεί έγινε μια τέτοια συμπλοκή και σκοτώθηκαν οι δύο καπεταναίοι. Από τότε η εκκλησία απαγόρευσε τα σπαθιά και τους ανάγκασε να έχουν ξύλινα ομοιώματα.

Σήμερα διατηρείται αυτό το έθιμο με νέα παλικάρια που στελεχώνουν την ομάδα, και γυρνούν από σπίτι σε σπίτι για να μαζέψουν, όπως αναφέραμε, χρήματα και να ενισχύσουν οικονομικά το Σύλλογο. Σε κάθε σπίτι οι νοικοκυρές κερνούν τα ρουγκάτσια τσίπουρο με μεζέδες και λουκάνικα, και αυτά χορεύουν τους χορούς που στο σύνολό τους είναι τέσσερεις, ζωηροί, νεανικοί και λεβέντικοι. Μετά το τέλος της περιοδείας του μπουλουκιού ακολουθούσε, και παλαιότερα αλλά και σήμερα, γλέντι στο οποίο συμμετέχει όλο το χωριό, πάντα με τη συνοδεία των ζουρνάδων και του νταουλιού.

ΛΑΖΑΡΙΝΕΣ

Ένα ακόμη έθιμο που συνεχίζεται σήμερα είναι οι «Λαζαρίνες», που είναι γνωστές και από άλλα μέρη του Ελλαδικού χώρου.

Πρόκειται για ομάδες κοριτσιών που από την ημέρα του Λαζάρου έως και την Κυριακή των Βαΐων, πηγαίνουν πρώτα στην εκκλησία, και ύστερα επισκέπτονται τα σπίτια και τραγουδούν τα κάλαντα του Λαζάρου. Οι ομάδες αποτελούνταν από κοπέλες 14-19 ετών παλαιότερα, οι οποίες φορούσαν τον άσπρο σαγιά και το κεφάλι τους ήταν στολισμένο με άνθη, και ένα κορίτσι 12 ετών που ονομάζονταν και μέχρι σήμερα ονομάζεται «καλαθάρος». Οι νοικοκυρές τους έδιναν χρήματα αλλά και αυγά. Στο δρόμο τραγουδούσαν και χόρευαν κουνώντας τα πολύχρωμα μαντήλια τους.

Παλαιότερα ο προετοιμασίες των κοριτσιών άρχιζαν πολλές μέρες νωρίτερα με μια μεγαλύτερη να τους μυεί στο έθιμο. Σήμερα αυτή τη δουλειά την έχουν αναλάβει οι χοροδιδάσκαλοι των λαογραφικών συλλόγων της περιοχής και παρά τις δύσκολες οικονομικές συνθήκες, όλοι οι σύλλογοι προσπαθούν να κάνουν γνωστά τα έθιμα, τα τραγούδια και τους χορούς της περιοχής, επιμένοντας και πολεμώντας με τις σειρήνες της εποχής όπως ο Οδυσσέας.

Οι κάτοικοι λοιπόν του Ρουμλουκιού δεν ξέχασαν τα έθιμά τους, πολλοί διατηρούν το γλωσσικό ιδίωμα της περιοχής, και βέβαια δεν ξεχνούν στις διασκεδάσεις τους τα δικά τους μουσικά όργανα, τα νταούλια και τους ζουρνάδες. Πάντα ελπίζουμε και αισιοδοξούμε ότι η παράδοση δεν είναι απλά το παρελθόν αλλά και μέλλον.